Ağız ve Şive Arasındaki İnce Ayrıntı
Millet olarak birçok kavram ile ilgili çeşitli sorunlar yaşıyoruz.
Bu sorunlar zamanla yanlış kullanımların ortaya çıkmasına ve kavramların iyice anlaşılmamasına yol açmaktadır.
Hülasa bu yazıda, en çok dikkat çeken Ağız ve Şive kavramlarına atfınazar etmeye gayret göstereceğim.
Bugün Şive kelimesi halk arasında daha çok Ağız kelimesi yerine kullanılmaktadır
"Malatyalıların şivesini anlıyorum." ya da "Ege şivesine hayranım!" gibi ifadeler kulağa çok doğal gelse de aslında burada büyük bir kavram kargaşası yaşıyoruz.
Çünkü Karadeniz'in veya Ege'nin bir "şivesi" yoktur; onların kendilerine özgü bir "ağzı" vardır.
Peki efendim, yıllardır dilimize pelesenk olmuş bu şive ve ağız kavramları tam olarak nedir ve aralarındaki fark nereden kaynaklanır?
Atfınazar edin de inceleyelim.
Ağızla başlayalım.
Ağız Nedir?
Ağız, bir dilin aynı ülke sınırları içerisinde, bölgeden bölgeye ve yöreden yöreye değişen konuşma şeklidir.
Ses, telaffuz ve bazen de kelime dağarcığı farklılıkları gösterir ancak bu değişiklikler "yazı diline" yansımaz.
Türkiye'de yazı dilimizin standardı İstanbul Türkçesidir.
Fakat sokağa çıktığınızda, Anadolu'nun dört bir yanına seyahat ettiğinizde o standardın nasıl renklendiğini görürsünüz.
Ağız örnekleri: İstanbul Ağzı (Standart), Nevşehir Ağzı ve Karadeniz Ağzı...
İstanbul (Standarttır): Ne yapıyorsun? Bugün sana geleceğim.
Nevşehir Ağzı: Nörüyon? Büğün saa gelecam.
Karadeniz Ağzı: Ne edeyisun? Bugün sağa geleceğum.
Fark ettiğiniz gibi, bu cümlelerin hepsini yazarken "Ne yapıyorsun?" şeklinde yazarız.
Farklılık sadece konuşma dilindedir, kaleme döküldüğünde standartlaşır.
Ağız konusunu daha iyi kavramak için şimdi bir de Şive konusuna Atfınazar edelim.
Şive Nedir?
Şive, ağızdan çok daha köklü bir ayrılığı temsil eder.
Bir dilin, tarihi gelişimi içinde izlenebilen dönemlerinde birbirinden ayrılmış kollarına "şive" denir.
Şiveler arasında kelime, ses ve şekil farklılıkları bulunur ve en önemlisi "yazı dilleri de farklıdır".
Ancak bu farklılıklar uçuruma dönüşmemiştir.
Farklı şiveleri konuşan insanlar biraz dikkat ettiklerinde birbirlerini büyük ölçüde anlayabilirler.
Şive Örnekleri: Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Özbek Türkçesi...
Türkiye Türkçesi: Dün akşam sinemaya gittim.
Azerbaycan Türkçesi: Dünən axşam kinoya getdim.
Türkmen Türkçesi: Düýn agşam kinoteatra gitdim.
Buradaki kelimeler sadece konuşmada değil; resmî evraklarda, kitaplarda ve gazetelerde de bu şekilde yazılır.
Sonuç...
Millet olarak kavram sorunu yaşıyoruz.
Oysa bunu aşmak yegâne emelimiz olmalı.
Bilmemek ayıp değilse bile bir eksikliktir.
Yaşı da herhangi bir ayrımı da yoktur.
Evet, bu yazımda ağız ve şivenin farkını anlatmaya çalıştım.
Dilerim bir yararı olmuştur.
Artık bir dahaki sefere bir yerde yöresel bir konuşma duyduğunuzda, "Ne güzel şive yapıyor!" demek yerine "Ne kadar renkli bir ağız!" demeniz ümidiyle...
Meraklılara Kaynaklar:
TDK Türkiye Türkçesi Ağızları (Derleme) Sözlüğü:
İnternette verimli vakit geçirebileceğiniz ve çokça istifade edebileceğinuz bir kaynaktır.
TDK'nin web sitesinde bulunan bu sözlüğe girip memleketinizin adını veya nenelerinizden, dedelerinizden duyduğunuz kelimeleri yazın.
O kelimelerin aslında Anadolu'nun başka hangi köşelerinde, hangi anlamlarda kullanıldığını görünce muhakkak çok şaşıracaksınız. TDK'nin sitesindeki sözlük kısmında ayrıca birçok sözlük vardır.
Ücretsiz bir şekilde oradan da bilgi edinebilirsiniz.
Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun - Türk Dili Tarihi:
"Şiveler tarihin hangi döneminde, nasıl birbirinden ayrıldı?" diye merak ediyorsanız, bu kaynaktan detaylı bilgiye erişebilirsiniz.
Bir dahaki yazıda görüşmek üzere...
Bilgiyle esen kalın.